Digital hybridity and relics in cultural heritage: using corpus linguistics to inform design in emerging technologies from AI to VR

Dit artikel onderzoekt met behulp van corpuslinguïstiek hoe de betekenis van relikwieën in de loop van de tijd is veranderd en hoe hybride technologieën, van AI tot VR, de toegankelijkheid van cultureel erfgoed kunnen vergroten terwijl ze tegelijkertijd ethische uitdagingen rond authenticiteit en zintuiglijke ervaring met zich meebrengen.

De kern

🏛️ Van Heilige Reliek tot Digitaal Spook: Een Reis door Tijd en Technologie

Stel je voor dat je een oude, kostbare schat hebt. Misschien een stukje bot van een heilige, een oud zwaard van een koning, of zelfs een vergeten woord uit een oude taal. In het verleden werden deze objecten relikwieën genoemd. Ze waren niet zomaar voorwerpen; ze waren poorten naar het goddelijke, bewaard in glazen kasten of zilveren dozen (de reliëquariën), waar mensen met ontzag en angst naar keken.

Maar wat gebeurt er als we deze schatten digitaliseren? Wat als we ze in Virtual Reality (VR) of met Kunstmatige Intelligentie (AI) in het leven roepen?

Dit onderzoek, gedaan door een team van experts in talen, computers en geschiedenis, stelt de vraag: Hoe kunnen we deze digitale versies maken zonder de ziel van het object te verliezen?

Om dit antwoord te vinden, hebben de onderzoekers een heel slim trucje gebruikt: ze hebben gekeken naar hoe mensen in de taal over "relikwieën" hebben gesproken, van 500 jaar geleden tot vandaag. Het is alsof ze een tijdmachine hebben gebouwd, niet met metalen en knoppen, maar met woorden.

🔍 De Taal-Tijdmachine: Woorden als Spiegels

De onderzoekers gebruikten een digitale "scherm" (een corpus) om miljoenen oude boeken en moderne websites te scannen. Ze zochten specifiek naar de woorden die mensen gebruikten om "relikwieën" te beschrijven. Het is alsof ze een woordenwolk maakten om te zien welke kleuren en gevoelens aan dit woord kleven.

1. De Oude Wereld (500 jaar geleden): Twijfel en Macht
In de oude teksten (uit de tijd van de Reformatie) was het woord "relikwie" een strijdtoneel.

• De Metafoor: Stel je voor dat relikwieën als goudstaven waren. Sommige mensen (de katholieken) zeiden: "Dit is heilig goud, het brengt geluk!" Andere mensen (de protestanten) riepen: "Nee, het is nepgoud! Het is een oplichterij om jullie geld en geloof af te pakken!"
• De bevinding: Mensen waren toen extreem sceptisch. Woorden als vals, nep, rot, oud en superstitieus stonden vaak naast het woord relikwie. Het ging niet alleen om het voorwerp, maar om macht: wie mag beslissen wat echt is?

2. De Moderne Wereld (Vandaag de dag): Herinnering en Veroudering
In de moderne teksten (van internet en nieuws) is de sfeer veranderd.

• De Metafoor: Tegenwoordig zijn relikwieën meer als oude foto's in een schuiflade. Ze zijn niet meer heilig in de religieuze zin, maar ze zijn "cultuurgoed".
• De bevinding: Woorden als museum, geschiedenis, vergeten en stalen (zoals "Cold War relics" of "Jim Crow relics") zijn populair.
  • Soms zijn ze positief: "Een kostbaar stukje geschiedenis" (zoals een oud kasteel).
  • Soms zijn ze negatief: "Een verouderde troep" (zoals een oude computer of een slecht idee uit het verleden dat we niet meer willen).
  • Interessant: In video games (zoals The Elder Scrolls) zijn "relikwieën" zelfs magische voorwerpen die je moet vinden. De betekenis is losgekoppeld van de kerk en gaat over avontuur en herinnering.

🤖 Wat betekent dit voor AI en Virtual Reality?

Nu komen we bij het echte probleem. Als we een heilig voorwerp scannen en in een VR-bril zetten, wat gebeurt er dan?

Stel je voor dat je een fotokopie maakt van een origineel schilderij. Het ziet er hetzelfde uit, maar het mist de "ziel" (de aura).

• Het risico: Als we relikwieën digitaliseren, verliezen we misschien het gevoel van eerbied. Een digitale versie van een heilig bot voelt niet "heilig" aan. Het kan zelfs voelen als een spelletje.
• De oplossing: De onderzoekers zeggen dat we niet zomaar een digitale kopie moeten maken. We moeten verantwoord ontwerpen.

💡 De 5 Regels voor Digitale Schatten

Het team heeft vijf belangrijke lessen opgesteld voor mensen die technologie bouwen (zoals AI-ontwikkelaars en museumontwerpers):

1. Wees eerlijk over de herkomst: Vertel duidelijk: "Dit is een digitale kopie, niet het origineel." Net als bij een fotokopie moet je weten dat het niet het echte schilderij is.
2. Geef de gebruiker de regie: Laat mensen zelf beslissen hoe ze kijken. Forceer ze niet. Net zoals een pelgrim zelf kiest of hij dichtbij wil komen of van ver weg kijkt.
3. Vermijd verkooptrucs: Gebruik heilige of culturele dingen niet om geld te verdienen of mensen te manipuleren. Dat was in het verleden al een probleem, en dat mag in de digitale wereld niet gebeuren.
4. Erken verschillende meningen: Wat voor de één een heilig voorwerp is, is voor de ander een historisch curiosum. Een goede digitale versie moet ruimte maken voor alle deze verhalen, niet alleen één versie van de waarheid.
5. Bewaar de "gevoelens": Technologie mag niet alleen kijken naar hoe het eruitziet, maar ook naar hoe het voelt. De spanning tussen "dichtbij zijn" en "op afstand houden" is belangrijk voor de betekenis van een relikwie.

🚀 Conclusie: Een Brug tussen Werelden

Kortom: Dit onderzoek is een brug tussen de wereld van de taal (humanisten) en de wereld van de technologie (AI en VR).

Het leert ons dat technologie niet neutraal is. Als we digitale versies van onze geschiedenis maken, moeten we opletten dat we niet per ongeluk de "ziel" van het verhaal weghalen. We moeten zorgen dat de digitale versie net zo veel respect en diepgang heeft als het originele object in de glazen kast.

Het is alsof je een tijdbeschermer bouwt: je wilt de schat redden voor de toekomst, maar je moet oppassen dat je hem niet verandert in iets dat hij niet meer is.

Technische samenvatting

Probleemstelling

De kernvraag van dit onderzoek is hoe geesteswetenschappelijke methoden, specifiek corpuslinguïstiek, kunnen worden ingezet om de digitalisering en interpretatie van cultureel erfgoed te sturen. Hoewel hybride technologieën (zoals AI, VR en gemengde realiteit) nieuwe manieren bieden om fysieke objecten, zoals relikwieën, te ervaren, brengen ze ethische uitdagingen met zich mee.

• Authenticiteit en Aura: Het digitaliseren van heilige of cultureel significante objecten dreigt de "aura" (het gevoel van eerbied, awe en aanwezigheid) te verliezen die inherent is aan het originele fysieke object.
• Ethische Complexiteit: Er is een risico dat digitale representaties een te eenzijdig, veralgemeend beeld geven van authenticiteit, terwijl relikwieën historisch gezien multifaceted zijn (zowel spiritueel als politiek, heilig als seculier).
• Ontwerpgat: Er ontbreekt vaak een transdisciplinair inzicht in hoe designers en AI-ontwikkelaars om moeten gaan met de nuances van geloof, vertrouwen en intentie bij het creëren van hybride artefacten.

Methodologie

Het onderzoek maakt gebruik van een corpuslinguïstische aanpak om de semantische verschuivingen in de representatie van het woord "relikwie" (relic) te analyseren over twee verschillende tijdsperiodes.

• Data-corpora:
  1. EHB (Early Historical Books): Een corpus van 987 miljoen tokens, bestaande uit boeken uit de vroege moderne periode (1473–1800), inclusief Early English Books Online (EEBO) en Eighteenth Century Collections Online (ECCO).
  2. enTenTen21: Een corpus van 61 miljard tokens, bestaande uit webteksten uit 2021, wat een directe weergave biedt van hedendaagse, informele attitudes.
• Analysetechniek:
  • Gebruik van Sketch Engine software.
  • Identificatie van collocaties (woorden die vaak samen voorkomen), met name modificatoren (bijvoeglijke naamwoorden, bijwoorden, bezittelijke voornaamwoorden) van het zoekwoord "relic" en zijn spellingvarianten (bijv. relik, relique, relick).
  • Kwalitatieve analyse: De top 100 modificatoren per corpus werden handmatig geclassificeerd in semantische categorieën (evaluatie, religie, staat, leeftijd, etc.) en geanalyseerd via concordantielijnen om de context en "discourse prosody" (positieve of negatieve lading) te begrijpen.

Belangrijkste Resultaten

De analyse toont een duidelijke verschuiving in de betekenis en waarden die aan relikwieën worden toegekend tussen de vroege moderne periode en de hedendaagse tijd.

1. Vroege Moderne Teksten (1473–1800):

• Religieus en Politiek Instrument: Relikwieën worden vaak gezien als middelen van religieuze en politieke controle. Er is een sterke focus op de strijd tussen "ware" en "valse" relikwieën.
• Kritiek en Twijfel: Veel modificatoren zijn kritisch of negatief (bijv. false, counterfeit, popish, idolatrous, rotten, miserable). De teksten reflecteren vaak een protestantse kritiek op katholieke praktijken, waarbij relikwieën worden gezien als middelen voor bedrog, superstition en commerciële uitbuiting.
• Metaforisch Gebruik: Het woord wordt ook metaforisch gebruikt voor moreel verval of restanten van een verleden tijd (bijv. "rotten relics" van oude steden of "sad relics" van verloren eer).

2. Hedendaagse Teksten (2021):

• Cultureel Erfgoed en Secularisatie: De focus verschuift naar relikwieën als symbolen van cultureel erfgoed, geschiedenis en traditie. Religieuze lading is minder dominant, hoewel nog steeds aanwezig (bijv. holy, sacred).
• Seculiere en Digitale Contexten: Relikwieën worden nu vaak geassocieerd met musea, archeologie, oorlogsmonumenten (bijv. WWII, battlefield) en zelfs popcultuur (videogames zoals Halo of Elder Scrolls).
• Negatieve Semantische Prosodie: In seculiere contexten krijgt "relic" vaak een negatieve lading als het verwijst naar verouderde technologie of ideeën (bijv. useless, dusty, rusty, fading, obsolete).
• Classificatie: Er is een sterke aanwezigheid van classificaties (eerste-, tweede-, derde-klasse relikwieën), hoewel deze door het Vaticaan zijn afgeschaft, blijven ze in webdiscours bestaan.

3. Samenvattende Verschillen:

• Verleden: Relikwieën waren objecten van spirituele macht, maar ook van controversie en bedrog.
• Heden: Relikwieën zijn voornamelijk historische artefacten, culturele toeristische attracties, of metaforen voor veroudering. De fysieke "aura" is vaak vervangen door een waarde als "cultureel erfgoed".

Belangrijke Bijdragen

1. Brug tussen Geesteswetenschappen en Techniek: Het artikel demonstreert hoe corpuslinguïstiek kan dienen als een instrument voor "Explainability" in AI en ontwerp. Het biedt ontwerpers een data-gedreven inzicht in de complexe, historische en culturele lading van termen die ze gebruiken in digitale systemen.
2. Transdisciplinair Kader: Het stelt een raamwerk op voor het ontwikkelen van hybride technologieën (AI/VR) die rekening houden met de "aura" en de ethische nuances van geloof en authenticiteit, in plaats van alleen te focussen op technische perfectie.
3. Ontwerpprincipes voor Digitale Relikwieën: Op basis van de bevindingen worden vijf lessen geformuleerd voor het ontwerpen van digitale relikwieën:
   • Balans tussen historische oorsprong en hedendaagse betekenis.
   • Transparantie over herkomst en authenticiteit.
   • Behoud van gebruikersautonoomie (agency) om vertrouwen te bevorderen.
   • Vermijden van commerciële uitbuiting van geloofsovertuigingen.
   • Ruimte bieden voor meerdere perspectieven om bias te voorkomen.

Betekenis en Impact

Dit onderzoek is van cruciaal belang voor de ontwikkeling van verantwoord innovatie in de sector van cultureel erfgoed en AI.

• Voor Ontwikkelaars: Het waarschuwt dat AI-systemen en digitale tweelingen (digital twins) niet kunnen volstaan met een simpele, eenzijdige weergave van objecten. Ze moeten de complexiteit van menselijke interpretatie, geloof en historische context begrijpen om ethisch verantwoord te zijn.
• Voor Musea en Erfgoedinstellingen: Het biedt een methode om te bepalen hoe digitale reconstructies (VR/AR) moeten worden gepresenteerd om de "sacrale" of culturele waarde te behouden zonder de authenticiteit te ondermijnen.
• Toekomstgericht: Het benadrukt dat de overgang van fysiek naar digitaal niet slechts een technische transformatie is, maar een epistemologische vraagstuk. Het onderzoek pleit voor een continue dialoog tussen geesteswetenschappers en technologen om te voorkomen dat digitale relikwieën hun betekenis en "ziel" verliezen.