LISA 10 -- Library and Information Services in Astronomy. Report on the ESO workshop

Stel je de wereld van de astronomie niet alleen voor als een plek van reusachtige telescopen, maar als een enorme, bruisende bibliotheek waar de boeken eigenlijk sterrenkaarten, datastromen en wetenschappelijke artikelen zijn. In november 2025 kwamen de bibliothecarissen, data-tovenaars en wetenschappers van deze kosmische bibliotheek in Santiago, Chili, samen voor hun 10e grote reünie, genaamd LISA 10. Hun missie? Uitzoeken hoe ze deze ontploffende universiteit aan informatie kunnen beheren in een tijdperk waarin Kunstmatige Intelligentie (AI) probeert de boeken voor hen te lezen.

Hier is het verhaal van wat ze ontdekten, simpel uitgelegd.

De Robot-bibliothecaris versus de Menselijke Touch

De grootste opwinding op de conferentie ging over AI en Machine Learning. Denk aan AI als een supersnelle robot-bibliothecaris die in enkele seconden miljoenen afbeeldingen van de nachthemel kan scannen en patronen kan spotten die een mens misschien mist. De papers lieten zien dat deze robots nu al helpen bij het cureren van data en het vinden van kenmerken in afbeeldingen.

De bibliothecarissen plaatsten echter snel een vangrail voor de robot. Ze voerden aan dat hoewel AI geweldig is in snelheid, het de menselijke oordeelsvorming die nodig is voor ethiek en beleid niet kan vervangen. Ze benadrukten dat we regels nodig hebben om deze tools te begeleiden, om ervoor te zorgen dat ze niet te dominant worden of fouten maken. Het paper suggereert dat AI een krachtige assistent is, maar nog niet de baas.

Het Universele Woordenboek (UAT)

Een van de tools waarover zij spraken, is de Unified Astronomy Thesaurus (UAT). Stel je voor dat elke astronoom ter wereld een iets ander dialect spreekt, waardoor het moeilijk is om het juiste boek te vinden. De UAT is als een universeel woordenboek of een vertaal-app die ervoor zorgt dat iedereen dezelfde woorden gebruikt voor dezelfde zaken. Zelfs nu robots automatisch boeken gaan indexeren, benadrukte de groep dat we nog steeds dit gedeelde woordenboek nodig hebben om alles georganiseerd te houden.

De Bibliotheek Evolueert, Sterft Niet Af

Een veelvoorkomende angst is dat bibliotheken in het digitale tijdperk zullen verdwijnen. Het paper spreekt dit idee tegen. In plaats daarvan is het beroep aan het evolueren, niet aan het uitsterven.

• Toen: Waren bibliothecarissen als bewakers van fysieke schappen, die oude boeken beschermden.
• Nu: Worden ze "connectoren". Ze houden de data niet alleen vast; ze verbinden het met elkaar, zorgen dat het gemakkelijk vindbaar is en garanderen dat het veilig blijft voor de toekomst.

Het paper stelt expliciet dat dit geen plotselinge revolutie is waarbij alles van de ene op de andere dag verandert. Het is een gestage evolutie waarbij bibliothecarissen hun klassieke vaardigheden (zoals zorg voor de geschiedenis en organisatie) toepassen op nieuwe digitale tools.

De Grote Open Deur

Een groot thema was Open Science. Stel je een bibliotheek voor waar de deuren op slot zitten en je een fortuin moet betalen om binnen te komen. De astronomen proberen die deuren wagenwijd open te gooien.

• Ze bespraken nieuwe manieren om papers te publiceren zonder auteursgelden te rekenen, met modellen zoals "Subscribe to Open" (waarbij bibliotheken betalen om de hele bibliotheek open te houden voor iedereen) of "overlay journals" die bovenop gratis archieven liggen.
• Ze benadrukten dat hoewel het idee van open access populair is, de realiteit lastig is. Slecht beleid kan per ongeluk dingen onrechtvaardig maken. Het paper suggereert dat voor open science te werken, we een mix nodig hebben van goede technologie, eerlijke regels en menselijke samenwerking.

Het Menselijke Hart van de Machine

Ondanks alle gesprekken over robots, datacenters en AI, sluit het paper af met een zeer menselijke boodschap. Zelfs met de meest geavanceerde digitale infrastructuur, wordt de kern van de wetenschap nog steeds bepaald door mensen.

• Bibliothecarissen, dataspecialisten en onderzoekers werken samen om ervoor te zorgen dat de "vindbaarheid, toegankelijkheid, interoperabiliteit en herbruikbaarheid" (FAIR) van data werkt voor iedereen, niet alleen voor de rijken of de technisch onderlegden.
• De conferentie liet zien dat hoewel technologie snel verandert, de behoefte aan menselijke expertise om kennis te cureren, te verbinden en te verzorgen belangrijker is dan ooit.

De Cast van Personages

De bijeenkomst was een echt wereldwijd feestje.

• Wie was er aanwezig? 80 mensen namen deel, bijna gelijk verdeeld tussen degenen die online deelnamen (52,5%) en degenen die fysiek aanwezig waren (47,5%).
• Vanuit waar? Ze kwamen uit 16 landen, waaronder Chili, Mexico, de VS, Canada en veel Europese landen zoals Finland, Frankrijk en Duitsland, plus India en Zuid-Afrika.
• Wie sprak er? De sprekers waren een diverse mix, waarbij bijna 70% vrouwen waren en 30% mannen.
• De Sfeer: Het waren niet alleen serieuze gesprekken. Ze bezochten een historisch observatorium op een heuvel in Santiago, zagen een 12-inch telescoop die door schoolkinderen wordt gebruikt, en genoten van een diner in een prachtige kloof.

De Toekomst

Het paper eindigt op een hoopvolle noot. Voor het eerst in de geschiedenis van deze conferentiereeks (die begon in 1988), heeft een groep collega's zich vrijwillig aangeboden om de volgende bijeenkomst te organiseren voordat de huidige zelfs is afgelopen. Dit laat zien dat de gemeenschap vindt dat de ontmoetingen essentieel zijn.

Kortom, het paper suggereert dat hoewel AI en big data de bibliotheek opschudden, de bibliothecarissen er klaar voor zijn. Ze wisselen hun stofdoeken in voor digitale tools, maar ze behouden hun menselijke hart om ervoor te zorgen dat het verhaal van het universum open, eerlijk en toegankelijk blijft voor iedereen.