Drivers of mosquito presence and abundance in urban and garden ponds in a European city

Een studie in Budapest toont aan dat de aanwezigheid van vissen de belangrijkste factor is die de aanwezigheid en abundantie van muggen in stedelijke en tuinvijvers beperkt, terwijl stedelijke verstedelijking zelf geen significante invloed bleek te hebben.

De kern

Muggen in de stad: Een zoektocht naar de boosdoeners in onze tuinvijvers

Stel je voor dat de stad Boedapest (Hongarije) een enorm, levendig aquarium is, maar dan verspreid over duizenden kleine bakken: van grote openbare parkvijvers tot de kleine, kunstmatige plasjes in onze achtertuinen. De onderzoekers van dit artikel hebben zich afgevraagd: Zijn deze stadswatertjes een muggenfabriek? En zo ja, wat houdt die muggenpopulatie in toom?

Hier is het verhaal van hun onderzoek, vertaald in simpele taal met een paar verhelderende vergelijkingen.

1. De Grote Muggenjacht

De onderzoekers hebben 93 vijvers onder de loep genomen. Ze gebruikten twee verschillende methoden om muggen te vinden, alsof ze twee verschillende soorten netten gebruikten:

• Het traditionele net (dip-net): Ze zwiepten met een net door het water om larven te vangen. Dit is als het vissen met een hengel; je ziet wat je pakt.
• Het DNA-spooknet (eDNA): Ze namen watermonsters en keken naar het genetisch spoor dat de muggen achterlieten. Dit is als het zoeken naar een spook door te kijken naar de kieren in de vloer waar het doorheen is gelopen.

Het resultaat? De muggen waren verrassend zeldzaam! In slechts ongeveer een derde van alle vijvers vonden ze muggen, en zelfs toen waren het er niet veel. Het idee dat steden vol zitten met muggenfabrieken bleek in dit geval niet helemaal waar te zijn.

2. De Superheld: De Vis

Het belangrijkste ontdekking was wie de echte baas is in deze vijvers: de vis.

Stel je een vijver voor als een klein koninkrijk. Als er vissen in zitten, is het alsof er een leger van superhelden is ingezet die de muggenlarven opeten. De onderzoekers zagen dat in vijvers met vissen de muggenpopulatie drastisch daalde.

• De keerzijde: Vissen zijn weliswaar goed tegen muggen, maar ze zijn ook "onruststokers" voor de rest van het ecosysteem. Ze eten ook andere nuttige insecten en kunnen zelfs amfibieën (zoals kikkers) verjagen. Het is alsof je een leeuwenkooi neerzet om muizen te vangen; het werkt, maar het kan de rest van de dierentuin verstoren.

3. De Stad is niet de boosdoener

Veel mensen denken: "Hoe meer beton en stad, hoe meer muggen." Maar dit onderzoek zegt: Niet zo snel!
De mate van urbanisatie (hoe dichtbebouwd het gebied was) bleek geen grote rol te spelen. Of de vijver in het drukke stadscentrum lag of in een groene buitenwijk, maakte voor de muggen niet zoveel uit. Het was meer een kwestie van wat er in de vijver zelf gebeurde, dan waar de vijver stond.

4. De Muggen in de Stad: Wie zit er?

Ze vonden verschillende soorten, waaronder enkele die we niet graag willen zien:

• De invasieve gast: Aedes koreicus (een exotische mug die zich in Europa verspreidt) werd gevonden, maar slechts in twee vijvers.
• De malaria-dragers: Er waren ook soorten gevonden die malaria kunnen overdragen (zoals Anopheles), maar gelukkig in zeer kleine aantallen.

Interessant was dat sommige muggensoorten liever in de grote stadsvijvers zaten, terwijl andere (zoals de Culex-soorten) zich meer thuisvoelden in de tuinvijvers. Het is alsof elke mugsoort zijn eigen favoriete "buurt" heeft.

5. Twee Netten, Twee Werelden

De twee meetmethoden gaven verschillende resultaten:

• Het traditionele net was beter in het vinden van muggen in de grote stadsvijvers.
• Het DNA-net deed het net zo goed in de kleine tuinvijvers.

Dit betekent dat als je echt wilt weten of er muggen in je tuin zitten, een visje in het water gooien (of een visje erin laten) misschien wel het beste werkt, maar dat je voor een volledig beeld misschien toch even met een net moet gaan zwiepen.

De Grote Conclusie

De stad is geen muggenparadijs zoals vaak wordt gedacht. De aanwezigheid van vissen is de belangrijkste factor die bepaalt of er muggen zijn of niet.

Wat betekent dit voor jou?
Als je een vijver in je tuin hebt en je wilt geen muggen, is het plaatsen van vissen een effectieve manier om ze te bestrijden. Maar wees voorzichtig: vissen zijn niet altijd de beste vrienden voor de biodiversiteit in je vijver. Het is een afweging: minder muggen, maar misschien wel minder kikkers en andere insecten.

Kortom: De muggen in de stad zijn er, maar ze zijn niet de onbezorgde heersers die we vaak denken dat ze zijn. De echte koning van de vijver is de vis.

Technische samenvatting

Probleemstelling

Stedelijke wateren worden vaak gezien als potentiële broedplaatsen voor muggen, wat door burgers als onprettig wordt ervaren en een gezondheidsrisico vormt als vector voor ziekten. Met name invasieve Aedes-soorten breiden zich uit in Europa en worden steeds vaker in stedelijke gebieden gemeld. Er bestaat echter onduidelijkheid over de rol van kleine kunstmatige habitats, zoals tuinvijvers en stedelijke vijvers, als broedplaatsen. Hoewel urbanisatie vaak wordt geassocieerd met een toename van muggen, tonen andere studies juist een afname aan door het verlies van natuurlijke habitats. Het is onbekend welke abiotische (fysisch-chemische), biotische (levende) en landschapsfactoren de aanwezigheid en abundantie van muggen in deze specifieke stedelijke wateren bepalen.

Methodologie

De studie werd uitgevoerd in Boedapest (Hongarije) en omvatte een uitgebreid veldonderzoek naar 93 vijvers:

• Steekproef: 53 stedelijke vijvers (openbaar beheerd, van natuurlijk of antropogeen oorsprong) en 40 tuinvijvers (privé beheerd).
• Bemonsteringstijd: April tot mei 2022.
• Detectiemethoden: Er werden twee complementaire methoden gebruikt om muggen te detecteren:
  1. Dip-netten: Actieve bemonstering van macrofauna met een net (aangepast aan de vijvergrootte).
  2. eDNA (environmental DNA): Watermonsters genomen op 10 punten per vijver, gefilterd en geanalyseerd via metabarcoding (COI-gen) voor de detectie van Culicidae.
• Datacollectie: Er werden gegevens verzameld over:
  • Abiotische factoren: Vijvergrootte, open wateroppervlak, leeftijd, pH, geleidbaarheid, chlorofyl-a, nutriënten (TP, TN, TOC) en zware metalen.
  • Biotische factoren: Aanwezigheid van vissen en amfibieën, en abundantie van roofzuchtige macro-invertebraten.
  • Landschapsfactoren: Graad van urbanisatie binnen een straal van 1 km (gebaseerd op landgebruikscategorieën) en ruimtelijke patronen (via Moran's Eigenvector Maps - MEMs).
• Statistische analyse: Variatieverdeling (variance partitioning), lineaire modellen (LM) voor abundantie en generalised linear models (GLM) voor aanwezigheid, inclusief interactie-effecten tussen roofdieren.

Belangrijkste Resultaten

1. Algemene Aanwezigheid: Muggen werden relatief zelden aangetroffen; slechts 21 van de 93 vijvers (22,6%) bevatten muggen op basis van dip-netten, en 14 op basis van eDNA. De abundantie was over het algemeen laag.
2. Soortensamenstelling:
   • Er werden 14 soorten uit 5 geslachten geïdentificeerd.
   • Slechts één invasieve soort, Aedes koreicus, werd gevonden (in twee stedelijke vijvers).
   • Potentiële malaria-vectoren werden wel aangetroffen: het Anopheles maculipennis-complex, An. claviger en An. plumbeus.
   • Culex-soorten waren het meest voorkomend, vooral in tuinvijvers.
3. Vergelijking Methodes: Dip-netten was over het algemeen efficiënter dan eDNA en detecteerde meer soorten. De twee methoden waren echter complementair; in sommige vijvers werd alleen via eDNA of alleen via dip-netten gedetecteerd.
4. Determinanten van Muggen:
   • Vissen: De aanwezigheid van vissen had een sterk negatief effect op zowel de aanwezigheid als de abundantie van muggen. Dit was de belangrijkste predictor.
   • Urbanisatie: In tegenstelling tot wat vaak wordt verondersteld, speelde urbanisatie als landschapsfactor geen grote rol in het verklaren van muggenpresence of -abundantie.
   • Ruimtelijke patronen: Er was een marginale trend dat muggen vaker voorkwamen in voorsteden dan in het stadscentrum (geassocieerd met MEM2).
   • Kwaliteit van het water: Zware metalen en andere fysisch-chemische parameters hadden geen significant effect op de muggenpopulaties in deze studie.
   • Roofdieren: De abundantie van roofzuchtige macro-invertebraten had geen significant direct effect op muggen, hoewel er een marginale interactie was met vissen.
5. Vijvergrootte: De oppervlakte van de vijver had geen significant effect op de totale abundantie van muggen, hoewel het wel een rol speelde in de soortsamenstelling.

Belangrijkste Bijdragen

• Empirisch Bewijs: De studie levert gedetailleerd bewijs dat kleine stedelijke en tuinvijvers in een Centraal-Europese stad geen massale broedplaatsen vormen voor muggen, in tegenstelling tot de algemene perceptie.
• Rol van Vissen: Het benadrukt dat de aanwezigheid van vissen de belangrijkste regulator is voor muggenpopulaties in deze habitats, waarschijnlijk door directe predatie.
• Methodologische Vergelijking: Het biedt een vergelijkend inzicht in de effectiviteit van traditionele dip-netting versus moderne eDNA-methoden voor muggenmonitoring in stedelijke wateren.
• Vectorrisico: Het identificeert de aanwezigheid van potentieel gevaarlijke vectoren (zoals An. plumbeus en Ae. koreicus), maar concludeert dat hun dichtheid in deze specifieke vijvers laag is.

Significantie en Conclusie

De resultaten suggereren dat lokale vijverkenmerken, en met name de aanwezigheid van vissen, belangrijker zijn voor het reguleren van muggenpopulaties dan de mate van urbanisatie of waterkwaliteitsparameters. Hoewel vissen effectief muggen onderdrukken, waarschuwen de auteurs dat het introduceren van vissen in tuinvijvers geen ecologisch ideale oplossing is, omdat dit negatieve gevolgen kan hebben voor andere organismen (zoals amfibieën) en de ecosysteemfunctie kan verstoren.

De studie concludeert dat deze specifieke wateren in Boedapest geen significante bron vormen voor muggenoverlast of ziekteoverdracht. Echter, gezien de mogelijke impact van klimaatverandering en de verspreiding van invasieve soorten, blijft monitoring noodzakelijk. De combinatie van eDNA en traditionele methoden biedt een robuust kader voor toekomstig onderzoek en burgerwetenschapsprojecten.