A longitudinal study of anxiety and depression in Belgium during and after the COVID-19 pandemic

Deze longitudinale studie onder Belgische volwassenen toont aan dat, hoewel de meeste mensen stabiele milde symptomen behielden, een aanzienlijk deel (11,3% voor depressie en 8,4% voor angst) verslechterende symptomen ontwikkelde tussen 2020 en 2024, waarbij financiële onzekerheid, eenzaamheid en stigma risicofactoren waren en sociale steun een beschermende rol speelde.

De kern

🧠 De Lange Reis door de Pandemie: Een Verhaal over Angst en Verdriet in België

Stel je voor dat de COVID-19-pandemie een enorme storm was die over België trok. Veel mensen dachten dat de storm na een paar maanden voorbij zou zijn en dat iedereen weer snel in de zon zou kunnen gaan zitten. Maar dit onderzoek, dat loopt van 2020 tot 2024, laat zien dat het verhaal veel ingewikkelder is. Het is alsof de storm stopte, maar de grond nog steeds nat en modderig bleef, en sommige mensen zakte steeds dieper weg.

De onderzoekers keken naar 10.000 volwassen Belgen en volgden hen als een lange documentaire. Ze keken niet alleen naar hoe het nu gaat, maar hoe het gevoel van angst en verdriet veranderde in de loop van de jaren.

1. Niet iedereen reageerde hetzelfde (De "Reisgroepen")

Stel je voor dat je een groep mensen op een lange wandeltocht zet. Sommigen lopen snel, sommigen slepen hun voeten, en sommigen lopen zelfs terug. Het onderzoek toont aan dat de Belgen in verschillende groepen vielen:

• De Stevige Wandelaars (De meeste mensen): De meeste mensen hadden lichte pieken en dalen, maar bleven redelijk stabiel. Ze hielden hun hoofd boven water.
• De Dalende Groep (De "Afwijkende"): Een klein, maar zorgwekkend deel van de mensen (ongeveer 8% tot 11%) begon met weinig problemen, maar werd steeds slechter naarmate de jaren vorderden. Het is alsof ze eerst een stevige schoen droegen, maar die na verloop van tijd lekte en ze steeds dieper in de modder zakte.
• De Herstelgroep: Bij angst (niet bij verdriet) zag men een groep die begon met veel stress, maar die zich beter voelde naarmate de tijd verstreek. Ze leerden omgaan met de situatie.

Het belangrijkste lesje: De meeste mensen herstellen snel, maar een stukje van de bevolking wordt juist minder goed naarmate de crisis langer duurt. Dit is een verrassend resultaat, want vaak denken we dat de ergste stress direct na de crisis komt.

2. Wie zakt het diepste weg? (De Risicofactoren)

Waarom zakten sommige mensen weg en bleven anderen drijven? De onderzoekers zagen duidelijke patronen, alsof ze een kaart van de modderige plekken maakten:

• Geldzorgen zijn een zware anker: Mensen die zich zorgen maakten over hun geld of hun baan, zaten vaak in de groep met de zwaarste klachten. Het is alsof je probeert te zwemmen terwijl je een zware steen om je nek hebt.
• Vrouwen en jongeren: Vrouwen en jongere volwassenen zaten vaker in de groepen met meer angst en verdriet. Dit komt waarschijnlijk door de extra druk die ze voelden (bijvoorbeeld door zorgtaken of onzekerheid over de toekomst).
• Eenzaamheid: Mensen die zich eenzaam voelden, hadden het zwaarder. Het is alsof je probeert een berg op te klimmen zonder iemand die je een handje helpt.

3. Wat hielp om boven water te blijven? (De Reddingsboeien)

Er waren ook dingen die mensen hielpen om niet weg te zakken:

• Tevredenheid met het leven: Mensen die tevreden waren met hun leven, hadden minder klachten. Maar hier is een twist: naarmate de jaren voorbijgingen, werd dit "schild" iets zwakker. Het was alsof je eerst een sterke paraplu had, maar na jaren regen begint die toch wat lekken.
• Vertrouwen: Mensen die vertrouwen hadden in de overheid en wetenschappers, hadden minder angst. Vertrouwen werkt als een kompas in de mist; het geeft richting en vermindert de paniek.
• Stigma (Het taboe): Mensen die dachten dat het "zwak" is om hulp te zoeken bij psychische problemen, hadden het zwaarder. Het taboe werkt als een muur die je verhindert om hulp te vragen.

4. Het Grote Verhaal (De Conclusie)

Dit onderzoek vertelt ons een belangrijk verhaal: De crisis is niet voorbij, alleen is de aard ervan veranderd.

In het begin van de pandemie was de angst groot door de ziekte en de lockdowns. Maar nu, jaren later, is de angst en het verdriet vaak niet meer veroorzaakt door het virus zelf, maar door de restschade: geldproblemen, eenzaamheid en het gevoel dat de wereld onzeker blijft.

Wat moeten we doen?
We kunnen niet wachten tot iedereen "beter" wordt. De overheid en zorgverleners moeten:

1. Langer blijven kijken: Niet alleen reageren op de acute crisis, maar ook de lange termijn in de gaten houden.
2. De zwaksten helpen: Specifiek kijken naar mensen met geldzorgen, vrouwen en jongeren.
3. De "modder" opruimen: Zorgen dat mensen zich niet schamen om hulp te vragen en dat ze weer vertrouwen krijgen in de maatschappij.

Kortom: De storm is voorbij, maar we moeten nog wel de schade repareren en zorgen dat niemand in de modder blijft zitten.

Technische samenvatting

Titel: Een longitudinale studie naar angst en depressie in België tijdens en na de COVID-19-pandemie (2020–2024)

1. Probleemstelling en Achtergrond

De COVID-19-pandemie heeft wereldwijd een aanzienlijke toename van angst en depressie veroorzaakt. Hoewel veel onderzoek zich richtte op de acute fase, is er een kritisch gat in de kennis over hoe deze symptomen evolueren tijdens de langdurige maatschappelijke ontwrichting en in de overgang naar de post-pandemische fase. Bestaande studies vatten vaak alleen algemene trends samen, waardoor de onderliggende heterogeniteit in mentale gezondheidstrajekten wordt gemist. Deze studie beoogt deze lacune te vullen door de langetermijneffecten van de pandemie op de mentale gezondheid van de Belgische bevolking te analyseren, met name gericht op de identificatie van verschillende verlooptrajecten en de factoren die deze beïnvloeden.

2. Methodologie

• Onderzoeksdesign: Een secundaire analyse van longitudinale data uit vijf meetmomenten (waves), verzameld tussen april 2020 en juni 2024.
• Steekproef: Een totale steekproef van 10.063 Belgische volwassenen, afkomstig uit twee datasets: de "COVID-19 Health Surveys" (2020-2022) en het "BELHEALTH" cohortproject (2022-2024).
• Variabelen:
  • Outcome: Angstsymptomen gemeten met de GAD-7 en depressiesymptomen met de PHQ-9. De scores werden log-getransformeerd om de verdeling te normaliseren.
  • Predictors: Gebaseerd op het sociaal-ecologisch model, onderverdeeld in individuele (demografie, psychologische factoren, gezondheid), relationele (sociale steun, contact) en maatschappelijke factoren (stigma, vertrouwen in instituties).
• Statistische Analyse:
  1. Vermissing: Gebruik van multiple imputatie (FCS-3L) om om te gaan met geplande vermissing en item-nonrespons.
  2. Trajectanalyse: Toepassing van Latent Class Linear Mixed Models (LCLMM) om subgroepen met unieke symptoomtrajecten te identificeren.
  3. Multilevel Analyse: Gebruik van multilevel lineaire mixed effects-modellen om de associaties tussen risicofactoren en symptoomernst te onderzoeken, rekening houdend met de geneste structuur (metingen binnen personen, personen binnen regio's). Interactie-effecten met tijd werden geanalyseerd om te zien hoe de impact van factoren evolueerde.

3. Belangrijkste Resultaten

• Heterogeniteit in Trajecten:
  • Angst: Er werden 5 distincte trajecten geïdentificeerd. De grootste groep (40,4%) bleef stabiel met milde tot matige symptomen. Een kleine maar zorgwekkende groep (8,4%) vertoonde een toenemende angst over tijd. Een andere groep (10,4%) toonde verbetering, terwijl 14,0% chronisch ernstige angst had.
  • Depressie: Er werden 4 trajecten gevonden. De meerderheid (52,3%) had stabiele milde-matige symptomen. Opvallend is dat 11,3% van de deelnemers een toenemende depressie vertoonde (van minimaal naar ernstig), terwijl slechts een kleine groep (1,48%) chronisch ernstige depressie had. Er was geen duidelijke "hersteltraject" voor depressie zoals bij angst.
• Demografische Patronen:
  • Personen met financiële moeilijkheden, vrouwen en jongere volwassenen waren oververtegenwoordigd in de trajecten met toenemende of ernstige symptomen.
  • Oudere mannen en personen met een hoger inkomen vertoonden meer veerkracht.
• Risico- en Beschermende Factoren:
  • Risico's: Financiële zorgen, angst voor werkverlies, eenzaamheid, gebruik van psychotrope medicatie en hoge mentale gezondheidsstigma correleerden sterk met hogere symptoomscores.
  • Bescherming: Sociale steun, bevredigend sociaal contact en levensvoldoening waren beschermend.
  • Temporele Evolutie: De beschermende werking van levensvoldoening nam toe over tijd, terwijl de beschermende invloed van sociaal contact en sociale steun over de jaren afnam (erosie van hulpbronnen).
  • Maatschappelijk: Vertrouwen in de overheid en wetenschappelijke instituties had een beschermend effect.

4. Kernbijdragen

• Langetermijnperspectief: Dit is een van de eerste studies die de mentale gezondheidstrajekten in België volgt van de start van de pandemie tot ver in de post-pandemische fase (2024), waardoor "vertraagde effecten" zichtbaar worden.
• Traject-Heterogeniteit: De studie weerlegt het idee van een uniforme bevolkingsreactie en toont aan dat een aanzienlijk deel van de bevolking (ongeveer 1 op 10) verslechtert in plaats van herstelt, zelfs jaren na de start van de crisis.
• Dynamiek van Factoren: Het onderzoek toont aan dat de impact van beschermende factoren (zoals sociale steun) niet statisch is, maar over tijd kan eroderen, wat nieuwe inzichten biedt voor de timing van interventies.

5. Betekenis en Conclusie

De bevindingen tonen aan dat de mentale gezondheidseffecten van de pandemie niet eindigen met het opheffen van de beperkingen. Er is een substantieel deel van de bevolking dat last heeft van verslechterende symptomen, gedreven door structurele factoren zoals economische onzekerheid en sociale isolatie.

De studie concludeert dat publieke gezondheidsstrategieën moeten evolueren van korte termijn crisisbeheersing naar langetermijninterventies. Deze moeten gericht zijn op:

1. Het aanpakken van structurele determinanten (economische veiligheid).
2. Het bestrijden van stigma rond mentale gezondheid.
3. Het opbouwen van veerkracht op individueel en collectief niveau, met erkenning dat sociale steunsystemen over tijd kunnen verzakken en actief moeten worden onderhouden.

De resultaten onderstrepen de noodzaak van een dynamisch, sociaal-ecologisch beleid om de langdurige mentale gezondheidscrisis na de pandemie aan te pakken.