Sharks, Rays, & MPAs: Evaluating protected area coverage in national waters across species ranges

Deze studie toont aan dat er wereldwijd grote tekorten zijn in de effectieve bescherming van haaien en roggen binnen nationale wateren, aangezien de meeste bedreigde soorten nauwelijks of geen deel van hun verspreidingsgebied in strikt beschermde gebieden hebben en de rapportage over de status van visserij in beschermde gebieden vaak ontbreekt.

De kern

Zeehonden, Haaien en de "Veilige Haven": Waarom de Bescherming van de Oceaam nog niet werkt

Stel je voor dat de wereldleiders een groot plan hebben gemaakt om de oceanen te redden. Ze hebben beloofd dat tegen 2030, 30% van de zee een "veilige haven" (een beschermd gebied) moet zijn. Dit is een prachtig idee, alsof je een enorm kussen van bescherming over de zee legt. Maar deze studie, geschreven door Amanda Arnold en haar team, kijkt onder dat kussen en zegt: "Hé, hier zit een groot gat."

Ze hebben gekeken naar de meest kwetsbare bewoners van de zee: haaien en roggen. Hier is wat ze ontdekten, vertaald naar alledaags taal:

1. De "Veilige Haven" is vaak een leeg huis

De onderzoekers hebben gekeken naar 1.158 soorten haaien en roggen. Ze wilden weten hoeveel van hun thuisgebied (hun leefgebied) echt veilig is.

• Het probleem: Voor de meeste van deze dieren is dat percentage verwaarloosbaar. Voor bijna alle haaien en roggen die op het punt staan uit te sterven (de "Critically Endangered"), is er minder dan 5% van hun thuis in een gebied waar echt geen vissen mag worden gevangen.
• De analogie: Stel je voor dat je een huis hebt dat wordt bedreigd door brand. De overheid zegt: "Geen zorgen, we hebben een brandblusser in de buurt!" Maar als je kijkt, zie je dat die brandblusser ver weg staat, in een ander land, of dat hij eigenlijk een tuinslang is die niet werkt. Voor 79% van de bedreigde haaien is de "brandblusser" (het beschermde gebied) zo klein dat het hen niet helpt.

2. Het "Onzichtbare" Probleem: We weten niet wat er gebeurt

Een groot deel van het probleem is dat we eigenlijk niet weten hoe goed de bescherming werkt.

• Het probleem: Veel landen melden aan de wereldwijde database (de WDPA) dat ze een beschermd gebied hebben, maar ze vergeten te zeggen of je daar wel of niet mag vissen.
• De analogie: Het is alsof je een schoolkinderboer hebt die zegt: "We hebben een nieuwe schoolgebouw!" Maar ze vergeten te zeggen of het een school is waar je mag spelen, of een gevangenis waar je niet mag bewegen. Omdat 66% van de landen dit niet aangeeft, denken we misschien dat we meer bescherming hebben dan we echt hebben. Het is alsof je een kaart tekent met veel groene vlekken, maar op de helft daarvan staat in het klein: "Hier mag je nog steeds vissen."

3. Waarom "Niet Vissen" het enige is dat telt

De studie benadrukt dat het niet genoeg is om een gebied te beschermen waar je soms mag vissen.

• De reden: Haaien en roggen zijn als oude wijzen: ze worden pas oud, krijgen weinig jongen en groeien langzaam. Als ze ook maar één keer per ongeluk in een net komen (bijvangst), kunnen ze dat vaak niet overleven.
• De analogie: Stel je voor dat je een zeer zeldzame, oude boom hebt. Je mag er niet omheen bouwen, maar je mag wel een beetje takken afknippen of er langs lopen. Voor die boom is dat dodelijk. Haaien hebben een "Niet Aankomen" zone nodig (een no-take zone), waar niemand iets mag weghalen. Helaas is die zone voor bijna alle haaien en roggen bijna niet bestaand.

4. Een uitzondering die de regel bevestigt

Er is één soort, de Maugean Skate (een soort rog uit Australië), die wel een beetje geluk heeft. Een groot deel van zijn leefgebied is beschermd.

• Maar: Zelfs hier werkt het niet perfect. De rog wordt niet doodgevangen door vissers, maar sterft door vervuild water door industrie.
• De les: Een "veilige haven" is nutteloos als het water erin giftig is. Je moet niet alleen kijken naar de grenzen van het gebied, maar ook naar wat er binnen die grenzen gebeurt.

Wat betekent dit voor de toekomst?

De boodschap van deze studie is duidelijk: Kwantiteit is niet kwaliteit.
Het helpt niet om gewoon 30% van de zee te markeren als "beschermd" als die gebieden niet op de juiste plekken liggen of als je er nog steeds mag vissen.

De drie stappen voor een betere toekomst:

1. Kijk naar de dieren, niet alleen naar de kaarten: Als we nieuwe beschermde gebieden maken, moeten we kijken waar de haaien en roggen echt leven, in plaats van waar het voor de politiek makkelijk is.
2. Wees eerlijk: Landen moeten verplicht worden om te zeggen of er in hun beschermde gebieden wel of niet mag worden gevist. Geen geheimen meer.
3. Maak het echt veilig: We moeten gebieden creëren waar echt niets wordt weggehaald, zodat de langzaam groeiende haaien en roggen een kans krijgen om zich te herstellen.

Kortom: We hebben een groot plan om de oceaan te redden, maar we moeten stoppen met het bouwen van lege kasten en beginnen met het bouwen van echte, veilige huizen voor de dieren die het hardst nodig hebben.

Technische samenvatting

Titel en Context

Titel: Haaien, roggen en MPA's: een globale beoordeling van de dekking van mariene beschermde gebieden (MPA's) in nationale wateren over soortenverspreidingen.
Auteurs: Amanda E. Arnold, Jay H. Matsushiba, Nicholas K. Dulvy (Simon Fraser University, Canada).
Doel: Evaluatie van de effectiviteit van de huidige uitbreiding van mariene beschermde gebieden (MPA's) voor de bescherming van haaien en roggen (Chondrichthyes), specifiek in het licht van de internationale "30x30"-doelstelling (bescherming van 30% van oceanen tegen 2030) uit het Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework (GBF).

---

1. Het Probleem

Hoewel er wereldwijd een sterke focus ligt op het vergroten van de oppervlakte van MPA's om biodiversiteit te beschermen, is er onzekerheid over de effectiviteit hiervan voor bedreigde soorten.

• Implementatiedekking: De 30x30-doelstelling meet oppervlakte, maar niet noodzakelijk de bescherming van specifieke soorten of hun levenscyclus.
• Bedreigde groep: Haaien en roggen zijn de meest bedreigde groep van mariene gewervelden; meer dan een derde staat op de IUCN Rode Lijst. Ze zijn kwetsbaar door hun langzame levensgeschiedenis (late rijping, lage vruchtbaarheid) en worden voornamelijk bedreigd door overbevissing en bijvangst.
• Kennislacune: Er is een gebrek aan data over hoeveel van het werkelijke verspreidingsgebied van deze soorten daadwerkelijk valt onder effectieve bescherming (met name "no-take" gebieden waar extractieve activiteiten verboden zijn).

2. Methodologie

De auteurs voerden een globale ruimtelijke analyse uit met de volgende stappen:

• Databronnen:
  • Soorten: Verspreidingspolygoon van 1.158 haai- en roggensoorten (inclusief chimaera's) van de IUCN Rode Lijst. Soorten die uitsluitend in de volle zee (high seas) of zoet water voorkomen, werden uitgesloten.
  • MPA's: Gegevens uit de World Database on Protected Areas (WDPA), opgehaald in februari 2026.
  • Nationale grenzen: Exclusieve Economische Zones (EEZ's) van het Flanders Marine Institute.
• Ruimtelijke Analyse:
  • De verspreidingsgebieden van de soorten werden geknipt (geclippt) op de grenzen van de EEZ's.
  • De overlap werd berekend tussen deze geknipte verspreidingsgebieden en de MPA's binnen die EEZ's.
  • Categorisering van MPA's: Gebieden werden ingedeeld op basis van het WDPA-attribuut NO_TAKE in vier categorieën:
    1. No-take (Alle extractieve activiteiten verboden).
    2. Part no-take (Beperkte extractie).
    3. Take permitted (Extractie toegestaan).
    4. Not Reported (Geen informatie over extractiestatus).
• Berekening: Voor elke soort werd het percentage van het totale verspreidingsgebied binnen nationale wateren berekend dat valt onder elke MPA-categorie.
• Tools: Geanalyseerd met DuckDB (spatial functions) en R (pakketten sf en terra).

3. Belangrijkste Resultaten

• Algemene Dekking: De bescherming van haaien en roggen is extreem laag.
  • 79% van alle bedreigde soorten heeft minder dan 1% van hun verspreidingsgebied binnen "no-take" MPA's.
  • Geen enkele Critically Endangered (CR) soort heeft meer dan 5% van zijn verspreidingsgebied beschermd door "no-take" MPA's.
  • Slechts 6 bedreigde soorten hebben meer dan 10% van hun verspreidingsgebied binnen "no-take" gebieden (o.a. Zearaja maugeana).
• Het "Gap"-probleem:
  • 78% van alle onderzochte soorten wordt geclassificeerd als "no-take gap species" (minder dan 1% bescherming).
  • Zelfs als men kijkt naar alle MPA's (inclusief die waar visserij is toegestaan), ligt het mediaan percentage bescherming voor bedreigde soorten vaak onder de 10%.
• Rapportagegebrek (WDPA):
  • Er is een groot gebrek aan transparantie over de status van visserij in MPA's.
  • 47,8% van het totale MPA-oppervlak in de WDPA is geclassificeerd als "Not Reported" (geen informatie over of visserij is toegestaan).
  • Slechts 34% van de landen met MPA's in hun EEZ rapporteert enige vorm van "take-status" aan de WDPA. Dit maakt het moeilijk om te bepalen welke gebieden daadwerkelijk functioneel beschermd zijn.
• Uitzonderingen:
  • De Maugean Skate (Zearaja maugeana) heeft een relatief hoge dekking (21,25%), maar dit is voornamelijk te wijten aan zijn zeer beperkte, endemische verspreiding in Macquarie Harbour. De studie wijst er echter op dat zelfs hier de belangrijkste bedreiging (milieuvervuiling) niet door ruimtelijke bescherming wordt opgelost.

4. Bijdragen en Innovatie

• Eerste globale kwantificering: Dit is de eerste studie die de overlap tussen MPA's en de verspreiding van alle bekende haai- en roggensoorten globally analyseert, gebruikmakend van de meest recente IUCN-herbeoordelingen (2021/2026).
• Focus op "No-Take": De studie onderscheidt scherp tussen gebieden waar visserij is verboden en gebieden waar visserij is toegestaan, wat cruciaal is voor soorten die gevoelig zijn voor bijvangst.
• Data-tool: De auteurs hebben een interactieve RShiny-applicatie (SharkRayMPAexplorer) ontwikkeld die beleidsmakers en onderzoekers toelaat om beschermingsniveaus per land, regio of taxonomische groep te visualiseren.
• Kritische analyse van datakwaliteit: De studie blootlegt de ernstige tekortkomingen in de WDPA-rapportage, specifiek het ontbreken van "take-status" data, wat de huidige evaluaties van biodiversiteitdoelen ondermijnt.

5. Betekenis en Aanbevelingen

De studie concludeert dat de huidige uitbreiding van MPA's onder het GBF niet leidt tot betekenisvolle bescherming voor de meest bedreigde haai- en roggensoorten. Er is een groot gat tussen de oppervlakte-doelstellingen (30x30) en de biologische uitkomsten.

Belangrijkste beleidsaanbevelingen:

1. Monitoring van biodiversiteitsdoelen: Het GBF moet indicatoren opnemen die de bescherming van specifieke soorten meten, niet alleen oppervlakte.
2. Verplichte rapportage: Landen moeten verplicht worden om "take-status" (of visserij is toegestaan) te rapporteren aan de WDPA om de functionaliteit van MPA's transparant te maken.
3. Biodiversiteit-gedreven planning: Nieuwe MPA's moeten strategisch worden geplaatst op basis van de verspreiding van bedreigde soorten en Key Biodiversity Areas (KBA's), in plaats van politiek of economisch gemakkelijke locaties.
4. Gecombineerde strategieën: Ruimtelijke bescherming (MPA's) moet worden aangevuld met andere maatregelen zoals visserijregulering en milieubescherming, vooral voor soorten die gevoelig zijn voor bijvangst of habitatdegradatie.

Conclusie: Zonder een verschuiving naar soort-specifieke bescherming en betere data-rapportage, zullen de huidige inspanningen om de oceanen te beschermen onvoldoende zijn om het uitsterven van haaien en roggen te voorkomen.