The Orphanet Nomenclature and Classification of rare diseases: a standard terminology for improved patient recognition and data interoperability

Dit artikel presenteert de Orphanet-nomenclatuur en -classificatie voor zeldzame ziekten, een gestandaardiseerd multilinguaal systeem dat in juli 2025 bijna 10.000 klinische entiteiten omvat en door uitgebreide koppelingen met andere semantische bronnen de interoperabiliteit, patiëntherkenning en data-uitwisseling op het gebied van zeldzame ziekten wereldwijd verbetert.

De kern

De Orphanet-lijst: De grote telefoonboek voor zeldzame ziektes

Stel je voor dat de wereld van de geneeskunde een gigantische bibliotheek is. In deze bibliotheek staan boeken over elke ziekte die er bestaat. Maar er is een groot probleem: voor de duizenden zeldzame ziektes (ziekten die maar weinig mensen hebben) ontbreken er vaak specifieke boeken of zelfs maar een titel op de rug. Artsen kunnen deze patiënten dan niet goed vinden in de systemen, en onderzoekers kunnen hun gegevens niet samenvoegen. Het is alsof je probeert een speld te vinden in een hooiberg, maar de speld heeft geen naam en de hooiberg heeft geen index.

Dit artikel introduceert Orphanet, een project dat precies dit probleem oplost. Het is als het maken van een compleet, gestructureerd telefoonboek en een landkaart voor al deze zeldzame ziektes.

Hier is hoe het werkt, vertaald naar alledaagse taal:

1. Het probleem: Onzichtbaarheid

Zeldzame ziektes zijn als kleine eilandjes in een enorme oceaan. Elk eilandje is klein, maar samen vormen ze een heel archipel dat miljoenen mensen beïnvloedt. Omdat ze zo zeldzaam zijn, worden ze vaak niet genoemd in de standaard medische lijsten (zoals de ICD-codes die ziekenhuizen gebruiken).

• Het gevolg: Een patiënt met een zeldzame ziekte wordt in het systeem vaak gewoon als "iets anders" geregistreerd. Hierdoor weten artsen niet dat er meer mensen met dezelfde ziekte zijn, en kunnen ze geen goede zorg plannen of onderzoek doen.

2. De oplossing: De "ORPHA-code"

Orphanet heeft een systeem bedacht waarbij elke zeldzame ziekte een eigen, uniek telefoonnummer krijgt: de ORPHA-code.

• De analogie: Stel je voor dat elke ziekte een persoon is. In het verleden hadden ze geen naam of een heel vaag adres. Orphanet geeft ze een paspoort met een uniek nummer (bijv. ORPHA:12345). Dit nummer verandert nooit, zelfs als de naam van de ziekte in de toekomst iets anders wordt. Zo blijft de link tussen de patiënt en de ziekte altijd intact.

3. De structuur: Een slimme landkaart

Orphanet is niet zomaar een lijst; het is een slimme, meerdelige structuur.

• Drie niveaus van precisie:
  1. De groep: Bijvoorbeeld "Huidziekten". Dit is de grote streek op de kaart.
  2. De ziekte: Bijvoorbeeld "Zeldzame eczeem". Dit is het specifieke dorp.
  3. Het subtype: Bijvoorbeeld "Eczeem veroorzaakt door gen X". Dit is het specifieke huisje in het dorp.
• Waarom is dit slim? Veel zeldzame ziektes raken meerdere delen van het lichaam (bijvoorbeeld zowel de huid als de ogen). In een gewone lijst zou je de ziekte maar één keer kunnen zetten. Orphanet laat toe dat een ziekte op meerdere plekken in de kaart staat (bijvoorbeeld zowel in de "Huid" als in de "Oog" sectie), maar wel met één hoofdnummer. Zo vinden zowel de huidarts als de oogarts de patiënt.

4. De vertalers: Wereldwijd begrijpelijk

Ziekten hebben in elk land een andere naam. Wat in het Engels "Cystic Fibrosis" heet, heet in het Frans "Mucoviscidose".

• Orphanet werkt met een team van vertalers en artsen in verschillende landen. Ze zorgen ervoor dat de ORPHA-code in 8 talen (zoals Nederlands, Frans, Duits, Spaans) dezelfde betekenis heeft. Het is alsof ze een universele vertaler hebben die zorgt dat een arts in Parijs precies weet welke ziekte een arts in Amsterdam bedoelt, zelfs als ze andere woorden gebruiken.

5. De brug naar andere systemen

Orphanet bouwt bruggen naar de grote, bestaande medische systemen (zoals de ICD-10 en ICD-11 die overal in ziekenhuizen worden gebruikt).

• De analogie: Orphanet is de "tussenpersoon" of de vertaler. Als een ziekenhuiscomputer zegt "Code X", weet Orphanet: "Ah, dat is eigenlijk onze ORPHA-code Y". Zo kunnen gegevens uit verschillende landen en verschillende systemen toch met elkaar worden vergeleken. Het zorgt ervoor dat de data niet vastloopt in een silo.

6. Waarom is dit belangrijk voor jou?

Dit klinkt misschien als droge administratie, maar het heeft enorme gevolgen voor mensen:

• Snellere diagnose: Artsen kunnen sneller zien of een patiënt een zeldzame ziekte heeft omdat de ziekte eindelijk een "naam" en een "adres" heeft in het systeem.
• Beter onderzoek: Onderzoekers kunnen nu data uit heel Europa samenvoegen. Als er 10 mensen in Nederland en 10 in Frankrijk dezelfde zeldzame ziekte hebben, kunnen ze samenwerken alsof het 20 mensen in één stad zijn.
• Geen patiënt meer vergeten: Zelfs mensen die nog geen diagnose hebben, maar wel een zeldzame ziekte vermoeden, krijgen nu een code. Zo kunnen ze worden opgevolgd en geholpen, zelfs als de exacte naam van de ziekte nog niet bekend is.

Conclusie

Kortom, Orphanet is de grote verbindende schakel. Het zorgt ervoor dat zeldzame ziektes niet meer onzichtbare geesten zijn in de medische wereld, maar erkende, benoemde en getelde entiteiten. Door een standaard taal en een uniek nummer voor elke ziekte te creëren, helpt Orphanet artsen, onderzoekers en politici om betere beslissingen te nemen en uiteindelijk het leven van miljoenen mensen met een zeldzame ziekte te verbeteren. Het is de sleutel tot het openen van deuren die voorheen dicht zaten.

Technische samenvatting

Probleemstelling

Zeldzame ziekten (ZZ) vormen collectief een aanzienlijke wereldwijde last (geschat op 329-624 miljoen mensen), maar individueel zijn ze zeldzaam (85% treft minder dan 1 op de 1.000.000 mensen). Een cruciaal obstakel voor het verbeteren van kennis, zorg en behandeling is de ondervertegenwoordiging van ZZ in bestaande medische terminologieën en classificatiesystemen (zoals ICD-10, ICD-11 en SNOMED CT).

• Gebrek aan standaardisatie: Er bestaat geen wereldwijd geharmoniseerde definitie van een zeldzame ziekte, wat leidt tot inconsistente data.
• Data-interoperabiliteit: Omdat ZZ vaak geen unieke en eenduidige codes hebben in nationale gezondheidssystemen, is het moeilijk om patiënten te traceren, data tussen landen uit te wisselen en publieke gezondheidsmonitoring uit te voeren.
• Onzichtbaarheid: Zonder specifieke codering blijven ZZ-patiënten "onzichtbaar" in gezondheidsinformatiesystemen, wat de diagnose, behandeling en rekrutering voor klinische studies bemoeilijkt.

Methodologie

Het artikel beschrijft de structuur, productie en actualisatie van de Orphanet-nomenclatuur en -classificatie voor zeldzame ziekten.

• Structuur: Het systeem bestaat uit klinische entiteiten, elk gekenmerkt door:
  • Een unieke, tijdstabiele ORPHAcode.
  • Een voorkeursterm (preferred term) en synoniemen.
  • Een classificatieniveau (Groep van aandoeningen, Aandoening, of Subtype van aandoening).
  • Een tekstuele definitie.
• Classificatie: Het systeem is multi-hiërarchisch en multi-ouderlijk (polyparental), wat betekent dat een ziekte in meerdere medische domeinen kan worden geclassificeerd om de multisystemische aard van ZZ weer te geven. Er zijn 34 classificatiehiërarchieën, waarvan 29 corresponderen met distincte medische domeinen.
• Productie en Validatie: De nomenclatuur wordt jaarlijks bijgewerkt (juli-release) door een team van informatiewetenschappers en medische experts bij Inserm. Het proces omvat:
  • Systematische literatuurreview (>2.000 papers per jaar).
  • Handmatige curatie en validatie door experts.
  • Toepassing van strikte criteria voor opname (prevalentie ≤ 1 op 2.000, gedocumenteerd in minimaal twee onafhankelijke gevallen).
  • Vertaling in 8 talen (Frans, Duits, Spaans, Italiaans, Nederlands, Portugees, Pools, Tsjechisch) met medische validatie per land.
• Data-analyse: De statistieken in dit artikel zijn berekend op basis van de Orphanet-release van juli 2025, met gebruik van Python-scripts voor het analyseren van XML/JSON-datasets van Orphadata.

Belangrijkste Bijdragen

1. Unieke Referentiestandaard: Orphanet is het enige specifieke, interoperabele medische terminologiesysteem voor ZZ dat voldoet aan de behoeften van zorg, onderzoek en volksgezondheid.
2. Duidelijke Definities: Het systeem onderscheidt drie niveaus van precisie:
   • Groep van aandoeningen: Voor aggregatie en beleid.
   • Aandoening: Voldoet aan de WHO/RDI-consensusdefinitie van een zeldzame ziekte (klinisch gedefinieerd).
   • Subtype: Voor precisiegeneeskunde en genetische specificatie.
3. Semantische Interoperabiliteit: Uitgebreide mapping naar internationale standaarden (ICD-10, ICD-11, SNOMED CT, OMIM, UMLS, MeSH, etc.) met gekwalificeerde relaties (Exact, Breder, Smaller).
4. Code voor Onge diagnoseerde Patiënten: Het systeem bevat een specifieke code (ORPHA:6616874) voor patiënten die na volledige investigatie nog steeds ongediagnosticeerd zijn, wat essentieel is voor het vastleggen van deze grote patiëntengroep.

Resultaten (Stand juli 2025)

• Totaal aantal entiteiten: 9.784 actieve klinische entiteiten.
  • 6.527 Aandoeningen: Dit komt overeen met de definitie van een "zeldzame ziekte".
  • 1.084 Subtypes van aandoeningen.
  • 2.173 Groepen van aandoeningen.
• Meertaligheid: Alle voorkeurstermen zijn vertaald in 8 talen (97,8% - 100% dekking). Synoniemen worden aangepast aan lokale medische praktijken.
• Classificatie:
  • 67,7% van de aandoeningen is in meer dan één medisch domein geclassificeerd (multi-hiërarchisch).
  • De grootste groepen zijn "Zeldzame ontwikkelingsdefecten tijdens embryogenese" (32,3%) en "Zeldzame neurologische aandoeningen" (16,8%).
• Mapping naar Standaarden:
  • ICD-10: 97,4% van de aandoeningen heeft een mapping, maar slechts 6,4% is een exacte match.
  • ICD-11: 71,8% heeft een mapping (14,7% exact).
  • SNOMED CT: 94,8% is gemapt, allemaal met een exacte relatie.
  • OMIM: 63,4% van de aandoeningen is gemapt op fenotypische OMIM-nummers.
• Genetica: 72,2% van alle zeldzame ziekten is genetisch van aard.
• Dynamiek: Tussen 2020 en 2025 werden gemiddeld 123 nieuwe aandoeningen per jaar toegevoegd en 44 per jaar gedeactiveerd (obsoleet of niet langer zeldzaam).

Betekenis en Conclusie

De Orphanet-nomenclatuur is een fundamentele infrastructuur voor de wereldwijde strijd tegen zeldzame ziekten.

• Zichtbaarheid: Het maakt ZZ zichtbaar in gezondheidsinformatiesystemen, wat essentieel is voor het tellen van patiënten en het monitoren van de volksgezondheid.
• Beleid en Zorg: Het ondersteunt evidence-based beleidsvorming, budgetplanning en de organisatie van zorg (bijv. via Expertisecentra).
• Onderzoek: Het faciliteert patiëntenrekrutering voor klinische trials en het genereren van real-world evidence.
• Toekomst: De wereldwijde adoptie van ORPHA-codes, gesteund door initiatieven zoals de WHO-resolutie van mei 2025, is cruciaal om de data-interoperabiliteit over landsgrenzen heen te verbeteren en uiteindelijk de zorg voor mensen met een zeldzame ziekte te optimaliseren.

Het artikel benadrukt dat zonder een dergelijke gestandaardiseerde terminologie de collectieve kennis over zeldzame ziekten fragmentarisch blijft en dat Orphanet de enige betrouwbare bron is die deze kloof overbrugt.