Predictors of Road Safety behaviors among Boda-Boda Operators and their passengers in Kampala: A Mixed-Methods Study

Technische Samenvatting: Voorspellers van Wegveiligheidsgedrag bij Boda-Boda-bestuurders en Passagiers in Kampala

Probleemstelling
Ondanks bestaande verkeersveiligheidsregels blijven "Boda Boda"-rijders (motorfietsen taxi's) in Oeganda te maken met frequente verkeersverkeersongelukken (VVO's) als gevolg van onveilig rijgedrag, wat leidt tot een hoge morbiditeit en mortaliteit voor zowel bestuurders als passagiers. Terwijl de wereldwijde sterftecijfers door VVO's zijn gedaald, blijft de last onevenredig hoog in lage- en middeninkomenslanden, met name in sub-Sahara Afrika waar hoofdletsels een belangrijke doodsoorzaak zijn. In Oeganda is de betrokkenheid van motorfietsen bij ongelukken aanzienlijk gestegen en maakte dit in 2019 meer dan 40% van de verkeersdoden uit. Eerdere onderzoeken richtten zich grotendeels op algemene verkeersveiligheid of specifieke interventies zoals "Safe-Boda", maar er is een kritiek gebrek aan bewijs met betrekking tot de specifieke predisponerende, versterkende en faciliterende factoren die de veiligheidsgedragingen van zowel bestuurders als passagiers beïnvloeden binnen de unieke professionele context van de boda-boda sector.

Methodologie
De studie maakte gebruik van een cross-sectioneel, convergent parallel mixed-methods ontwerp, geleid door het PRECEDE-model (Predisposing, Reinforcing, and Enabling Constructs in Educational/Environmental Diagnosis and Evaluation). De studie werd uitgevoerd in de Kampala Central Division.

• Kwantitatief component: Een gestructureerde enquête werd afgenomen bij 424 boda-boda-bestuurders (leeftijd ≥18 jaar met ≥6 maanden ervaring). De gegevensverzameling vond plaats tussen 5 februari en 28 februari 2026. Het instrument beoordeelde predisponerende factoren (kennis, houdingen, percepties), versterkende factoren (familie, leeftijdsgenoten, vakbonden) en faciliterende factoren (infrastructuur, training). De uitkomstvariabele, "rijgedrag", werd afgeleid van 11 items en gedichotomiseerd in "veilig" en "onveilig" op basis van een mediaansplitting. De gegevens werden geanalyseerd met behulp van beschrijvende statistiek, chi-kwadraattoetsen en binaire logistische regressie om voorspellers te bepalen (p < 0,05).
• Kwalitatief component: Gelijktijdig werden diepte-interviews met semi-gestructureerde vragen afgenomen bij 10 passagiers (6 vrouwen, 4 mannen), geselecteerd via doelgerichte steekproeftrekking totdat verzadiging van de gegevens werd bereikt. De interviews richtten zich op barrières voor veiligheid, helmgebruik en regelgevende hiaten. Thematische analyse werd gebruikt om terugkerende patronen te identificeren.
• Integratie: Kwantitatieve en kwalitatieve stromen werden onafhankelijk van elkaar geanalyseerd en vervolgens getrianguleerd om een uitgebreid begrip van de veiligheidsdeterminanten te bieden.

Belangrijkste Resultaten

• Prevalentie van Onveilig Gedrag: Onder de 424 bestuurders vertoonde 65,1% onveilig rijgedrag.
• Kwantitatieve Voorspellers:
  • Opleiding: In tegen tegenstelling tot sommige wereldwijde bevindingen, hadden bestuurders met secundair onderwijs (AOR=0,50) en post-secundair onderwijs (AOR=0,57) een lagere kans op veilig rijgedrag vergeleken met degenen zonder of met primair onderwijs.
  • Burgerlijke Staat: Gehuwde bestuurders waren minder geneigd om veilig gedrag te vertonen (AOR=0,56) vergeleken met ongehuwde bestuurders.
  • Religie: Het identificeren als christen was een sterke voorspeller van veilig gedrag (AOR=2,98).
  • Houdingen: De bereidheid om verkeersregels na te leven was significant geassocieerd met veilig gedrag (AOR=0,41 voor hen die ermee instemden, wat wijst op een beschermend effect wanneer vergeleken met de referentiegroep die het niet eens was).
  • Versterkende Factoren: De perceptie dat boda-boda-vakbonden pleiten voor veiligheid (AOR=1,76) was een significante positieve voorspeller.
  • Faciliterende Factoren: Bestuurders die de wegen als goed onderhouden ervoeren, waren eerder geneigd veilig te rijden (AOR=1,65).
• Kwalitatieve Bevindingen: Vijf thema's kwamen naar voren: veiligheidszorgen, helmgebruik, verantwoordelijkheid van de passagier, de staat van de weginfrastructuur en regelgevende hiaten. Passagiers rapporteerden lage veiligheidsscores (vaak 4/10 tot 7/10) en wezen op te hoge snelheid en roekeloze manoeuvres. Een grote barrière was het gebrek aan helmvoorziening of de slechte kwaliteit van helmen. Passagiers erkenden hun eigen beperkte vermogen om veiligheid af te dwingen, waarbij zij opmerkten dat bestuurders vaak snelheid en inkomen boven veiligheid stelden. Infrastructuurproblemen (gaten in de weg, slechte afwatering) en de zwakke handhaving van bestaande wetten werden eveneens benadrukt.

Belangrijkste Bijdragen
Deze studie levert contextspecifiek bewijs door het PRECEDE-model toe te passen op de boda-boda sector in Kampala, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen het perspectief van de bestuurder en de passagier. Het identificeert dat veiligheidsgedrag niet uitsluitend wordt bepat door kennis (waarbij de kennis hoog was, met 98% die wist dat helmen belangrijk zijn), maar sterk wordt beïnvloed door attitudinale, sociale en structurele factoren. De studie benadrukt de tegenstrijdige bevinding dat een hoger opleidingsniveau niet correleerde met veiliger gedrag, wat suggereert dat formeel onderwijs niet automatisch vertaalt naar naleving van de veiligheid in deze specifieke context. Verder onderstreept het de cruciale rol van vakbondsadvocatuur en de kwaliteit van de infrastructuur als faciliterende factoren.

Betekenis en Claims
Het artikel beweert dat de veiligheid van zowel bestuurder als passagier in Kampala onderling afhankelijk is en wordt beïnvloed door een complexe mix van gedragsmatige, sociale en infrastructurele determinanten, in plaats van enkel door demografische kenmerken. De auteurs stellen dat hoewel de kennis van veiligheidsregels hoog is, de vertaling van deze kennis naar de praktijk wordt gehinderd door zwakke handhaving, slechte infrastructuur en inconsistente sociale versterking.

De studie concludeert dat duurzame verbeteringen geïntegreerde interventies vereisen die verder gaan dan alleen educatie. Specifiek pleiten de auteurs voor:

1. Het versterken van de rol van boda-boda-vakbonden in veiligheidsadvocatuur en peer-monitoring.
2. Het bevorderen van steun vanuit familie en gemeenschap voor veiligheidsnormen.
3. Het verbeteren van het onderhoud van de weginfrastructuur.
4. Strengere handhaving van verkeersregels, inclusief helmplichten.
5. Het erkennen van boda-boda transport als een prioriteit voor arbeidsgezondheid.

De auteurs merken beperkingen op, waaronder de afhankelijkheid van zelfgerapporteerde gegevens (potentieel voor sociale wenselijkheid-bias) en de beperking van de steekproef tot de Kampala Central Division, wat de generaliseerbaarheid naar peri-urbane of rurale gebieden kan beperken. Zij handhaven echter dat de bevindingen een noodzakelijke bewijslast bieden voor het ontwerpen van gerichte, duurzame interventies om VVO's in de informele transportsector van Oeganda te verminderen.