Health System Leadership and Maternal Healthcare Service Utilisation: A Mixed-Methods Study of Rural-Urban Inequities in Anambra State, Nigeria

Technische Samenvatting: Leiderschap in de Gezondheidszorg en Gebruik van Moederzorgdiensten in de staat Anambra, Nigeria

Probleemstelling
Maternale mortaliteit blijft een kritieke uitdaging voor de volksgezondheid in Nigeria, dat verantwoordelijk is voor ongeveer 14% van de wereldwijde moedersterfte. Hoewel er verbeteringen zijn opgetreden in interventies, blijft de inadequate benutting van het volledige continuüm van moederzorgdiensten (MHS) — specifiek antenatale zorg (ANC), geschoolde geboortebegeleiding (SBAs), en postnatale zorg (PNC) — een hardnekkig probleem. Er bestaat een aanzienlijke kloof in het begrip van hoe leiderschap in de gezondheidszorg de organisatie, levering en toegang tot diensten beïnvloedt, met name met betrekking tot ruraal-urbane ongelijkheden. Voorgaand onderzoek in Nigeria heeft zich grotendeels gericht op sociaaldemografische determinanten en de beschikbaarheid van diensten, met beperkt empirisch onderzoek naar de rol van leiderschapsstijlen bij het vormgeven van het gebruik van moederzorgdiensten (MHU) over verschillende geografische gebieden.

Methodologie
De studie maakte gebruik van een beschrijvend cross-sectioneel mixed-methods ontwerp uitgevoerd in de staat Anambra, Zuidoost-Nigeria, tussen januari en augustus 2025.

• Kwantitatieve component:

  • Populatie: 640 vrouwen in de reproductieve leeftijd (15–49 jaar) geselecteerd uit rurale en urbane gemeenschappen. De uiteindelijke bereikte steekproef bestond uit 304 rurale en 336 urbane vrouwen.
  • Steekproeftrekking: Een meerfasige steekproefmethode werd gebruikt om deelnemers te selecteren uit vier Local Government Areas (LGA's), twee steden per LGA, en twee dorpen per stad. Huishoudens werden geselecteerd via een 'random walk'-methode, en in aanmerking komende vrouwen werden gekozen via loting.
  • Instrument: Gegevens werden verzameld met behulp van een semi-gestructureerde, door de interviewer afgenomen vragenlijst, aangepast van de Access to Health Services Questionnaire (AHSQ) en de Maternal Health Belief Questionnaire (MHBQ).
  • Definitie van uitkomst: "Volledige benutting" van MHS werd gedefinieerd als het voldoen aan drie criteria: ten minste vier ANC-bezoeken, bevalling bijgestaan door een geschoolde geboortebegeleider (arts of verpleegkundige), en ontvangst van PNC binnen 42 dagen na de bevalling.
  • Analyse: Kwantitatieve gegevens werden geanalyseerd met STATA/BE versie 17.0, waarbij Chi-kwadraattoetsen en de Fisher's exact test werden gebruikt om verbanden tussen sociaaldemografische factoren en MHS-benutting te bepalen.

• Kwalitatieve component:

  • Populatie: 10 sleutelinformanten (KI's), waaronder hoofden van instellingen (artsen, verpleegkundigen, matrons), PHC-coördinatoren en LGA-functionarissen voor moedergezondheid, doelgericht geselecteerd uit zowel rurale als urbane omgevingen.
  • Instrument: Interviews werden geleid door een instrument aangepast van de Multifactor Leadership Questionnaire (MLQ), met de focus op leiderschapsstijlen, gemeenschapsbetrokkenheid, kwaliteit van zorg en crisisbeheer.
    • Analyse: Kwalitatieve gegevens werden letterlijk getranscribeerd en thematisch geanalyseerd met behulp van de software NVivo 14.

Belangrijkste Bevindingen

• Sociaaldemografische Kenmerken:

  • De gemiddelde leeftijd van de respondenten was vergelijkbaar tussen de rurale (31,15 jaar) en urbane (31,89 jaar) groepen.
  • Er werden significante verschillen waargenomen in opleidingsniveau, waarbij urbane vrouwen hogere percentages tertiair onderwijs hadden (29,46% vs. 21,05% in rurale gebieden).
  • Zwangerschap complicaties kwamen significant vaker voor bij rurale vrouwen (30,92%) dan bij urbane vrouwen (17,86%).

• Benutting van de Moederzorgdiensten (Kwantitatief):

  • Individuele Dienstverlening: Er werd een hoge mate van individuele dienstbenutting waargenomen. Meer dan 98% van de vrouwen in beide settings ontving ten minste één ANC-bezoek. De percentages bevallingen in instellingen waren hoog (85,86% ruraal; 8-3,63% urbaan), en de benutting van postnatale zorg lag rond de 84-85% in beide groepen.
  • Volledige Continuüm-benutting: Ondanks de hoge individuele dienstverlening was de algehele benutting van het volledige continuüm van zorg laag. Slechts 33,1% van de vrouwen voldeed aan alle drie de criteria (≥4 ANC-bezoeken, SBA, en PNC binnen 42 dagen).
  • Determinanten: Hoger opleidingsniveau (tertiair niveau), getrouwde status, hoger huishoudelijk inkomen en de afwezigheid van zwangerschapscomplicaties waren significant geassocieerd met de volledige benutting van MHS.
  • Ruraal-Urbane Dispariteiten: Hoewel de meeste indicatoren voor diensten geen significant statistisch verschil vertoonden tussen rurale en urbane vrouwen, rapporteerden rurale vrouwen dat zij op een significant hoger percentage (87,83%) moedergezondheidseducatie van zorgverleners ontvingen dan urbane vrouwen (80,06%).

• Leiderschapsstijlen (Kwalitatief):

  • Dominante Stijl: Transformationeel leiderschap was de dominante stijl die in zowel rurale als urbane instellingen werd geïdentificeerd. Leiders werden beschreven als ondersteunend, inspirerend en in staat om teambinding te bevorderen, vooral tijdens uitdagende perioden.
  • Andere Stijlen: Ook democratisch leiderschap was aanwezig, gekenmerkt door personeelsconsultatie. Echter, er werden gevallen van autocratisch leiderschap gerapporteerd, met name tijdens noodsituaties waarbij beslissingen door het topmanagement werden genomen zonder overleg met het personeel.
  • Impact: Transformationeel leiderschap werd gekoppeld aan motivatie van het personeel en patiënttevredenheid. Desondanks beperkten structurele tekortkomingen in rurale instellingen de dienstverlening, ondanks positieve leiderschapsinstellingen.
  • Crisisbeheer: Effectieve communicatie en snelle besluitvorming tijdens crises (bijv. spoedkeizersneden) werden benadrukt als cruciale functies van leiderschap.

Belangrijkste Bijdragen

1. De Nexus tussen Leiderschap en MHU: De studie levert empirisch bewijs dat specifieke leiderschapsstijlen (voornamelijk transformationeel) koppelt aan de levering van moederzorgdiensten in een Nigeriaanse context, waarmee een gat in de literatuur wordt opgevuld die historisch gezien meer op sociaaleconomische determinanten gericht was.
2. De Kloof in Continuïteit van Zorg: Het onderzoek benadrukt een kritieke disconnect tussen de hoge initiële toegang tot diensten (ANC) en de voltooiing van het volledige continuüm van de moederzorg. Hoewel de individuele dienstpercentages hoog zijn, blijft de integratie van zorg (ANC + SBA + PNC) suboptimaal (33,1%).
3. Ruraal-Urbaans Nuance: In tegen tegenstelling tot sommige bredere literatuur die suggereert dat er scherpe ruraal-urbane verschillen zijn in alle indicatoren, vond deze studie dat in de staat Anambra de benuttingspercentages voor ANC, bevalling en PNC vergelijkbaar waren tussen rurale en urbane vrouwen. De primaire verschillen werden gevonden in het opleidingsniveau en de specifieke verstrekking van moedergezondheidseducatie.

Betekenis en Claims
De auteurs stellen dat de studie bewijs biedt om het beleid rondom moedergezondheid en de praktijk van leiderschap in Nigeria te informeren. De primaire conclusie is dat hoewel transformationeel leiderschap in de gezondheidszorg aanwezig en voordelig is voor de motivatie van het personeel, dit duurzaam moet worden onderhouden en versterkt om structurele beperkingen, met name in rurale instellingen, aan te pakken.

De studie stelt dat het verbeteren van de uitkomsten voor de moedergezondheid in de staat Anambra een verschuiving vereist van louter het vergroten van de toegang tot individuele diensten naar het waarborgen van de continuïteit van zorg over het gehele pad van de moederzorg. De bevindingen suggereren dat het versterken van de leiderschapscapaciteit, met name in middelenarme rurale omgevingen, en het aanpakken van structurele barrières essentiële strategieën zijn voor het verbeteren van de voltooiing van de aanbevolen paden voor de moederzorg. De studie claimt niet het probleem van de moedersterfte te hebben opgelost, maar identificeert leiderschap en continuïteit van zorg als cruciale hefpunten voor toekomstige interventies.