🔬 physics

The New Tractatus Program: Quantum Mechanics, Anti-Totalitarian Ontology, and Consciousness

Dit artikel schetst een "Nieuw Tractatus-programma" dat recente relationele interpretaties van de kwantummechanica en het bewustzijn verenigt met een anti-totalitair filosofisch kader om te betogen dat de werkelijkheid geen absolute, perspectiefvrije totaliteit is, maar een gedea-absolutiseerd domein dat wordt gedefinieerd door gedisciplineerde perspectief-afhankelijkheid.

Oorspronkelijke auteurs: Mikołaj Sienicki, Krzysztof Sienicki

Gepubliceerd 2026-07-14

📖 7 min leestijd🧠 Diepgaand

CC BY 4.0

Oorspronkelijke auteurs: Mikołaj Sienicki, Krzysztof Sienicki

Oorspronkelijk artikel gelicentieerd onder CC BY 4.0 (http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/). ✨ Dit is een AI-gegenereerde uitleg van het onderstaande artikel. Het is niet geschreven of goedgekeurd door de auteurs. Raadpleeg het oorspronkelijke artikel voor technische nauwkeurigheid. Lees de volledige disclaimer

Stel je voor dat je een foto van het hele universum wilt maken. Je wilt een foto die zo perfect en compleet is, dat het alles laat zien wat er gebeurt, overal tegelijk, zonder dat jij in de weg staat. Je wilt het "Godsoog-perspectief".

Volgens een nieuw idee genaamd het New Tractatus Program is het onmogelijk om zo'n foto te maken. Sterker nog, het idee dat zo'n foto zou kunnen bestaan, is een trucje dat je brein met je speelt.

Dit programma is een samenwerking van drie recente teksten die de regels van hoe we de wereld begrijpen herschrijven, met een mix van kwantumfysica, een beroemd oud filosofisch boek en een frisse blik op bewustzijn. Dit is het verhaal van wat ze hebben gevonden, wat ze hebben weggegooid en hoe zeker ze ervan zijn.

De Grote Ontdekking: De Wereld is een "Perspectief van Iemandens Staansplaats"

De belangrijkste bevinding van dit programma is een eenvoudige maar enorme verschuiving in perspectief. De oude manier van denken (uit het begin van de 1900) zei: "De wereld is gewoon een gigantische lijst met feiten." Stel je een gigantisch magazijn voor waar elk object en elke gebeurtenis netjes gelabeld is en daar ligt te wachten om geteld te worden.

Het New Tractatus Program zegt: Nee.

In plaats daarvan is de wereld meer als een gigantisch, oneindig spelletje "Zoek de Verschillen" gespeeld door miljarden spelers. Een "feit" is niet iets dat daar gewoon ligt te wachten om gevonden te worden. Een feit gebeurt pas wanneer twee dingen tegen elkaar aan botsen.

Denk er zo over na:

De Oude Visie: Een boom valt in het bos. Het maakt een geluid of er nu iemand is of niet. Het geluid is een "feit" dat in het magazijn bestaat.
De Nieuwe Visie: Een boom valt. Het "maakt pas een geluid" (of heeft een specifieke waarde) wanneer het interactie heeft met iets anders, zoals de lucht, een microfoon of een eekhoorn. Als er niets met de vallende boom interacteert, bestaat dat specifieke "feit" nog niet.

Het artikel suggereert dat de werkelijkheid gede-absolutiseerd is. Dit is een chique manier om te zeggen: De werkelijkheid is echt, maar ze is niet "absoluut". Het hangt ervan af waar je staat en waar je tegenaan botst. Er is geen "perspectief van nergens". Je staat altijd ergens.

Wat Ze Expliciet Uitsluiten (De "No-Go"-Zone)

De auteurs zijn zeer strikt over wat dit nieuwe idee NIET is. Ze willen voorkomen dat we in de war raken.

Het is NIET "Totalitarisme" (in de politieke zin, maar ook in de fysica-zin):
Ze gebruiken de term "Totalitarisme" om de overtuiging te beschrijven dat er één enkele, definitieve, perfecte beschrijving van het universum moet zijn die alles dekt. Ze beargumenteren dat dit een fantasie is. Er is geen "Meesterinventaris" van feiten. Het universum is geen gesloten boek met een laatste pagina; het is een open, chaotisch, voortdurend gesprek tussen verschillende delen van zichzelf.
Het is NIET "Subjectivisme" of "Relativisme":
Dit is een belangrijke. Ze zeggen niet dat "alles alleen maar in je hoofd zit" of dat "alles maar kan".
- De Regel: Feiten zijn echt, maar ze zijn relationeel.
- De Analogie: Stel je een thermometer voor. Wanneer deze 20°C aangeeft, is dat een echt feit. Maar het is een feit relatief aan de thermometer. Het is niet de "subjectieve mening" van de thermometer; het is een echte fysieke interactie. Het artikel betoogt dat alle feiten zo werken. Ze zijn echt, maar ze bestaan alleen in de relatie tussen dingen.
Het is NIET "Panpsychisme" (Alles is Bewust):
Sommige mensen denken dat als de wereld uit "perspectieven" bestaat, zelfs een steen of een enkel elektron "bewust" moet zijn. De auteurs zeggen hier resoluut nee tegen.
- Het Onderscheid: Een steen kan een "fysiek perspectief" hebben (het interageert met andere stenen). Maar dat betekent niet dat de steen bewust is.
- De Regel: Alle bewuste perspectieven zijn fysiek, maar niet alle fysieke perspectieven zijn bewust. Een bewust perspectief is een speciale, supercomplexe soort fysiek perspectief die geheugen, controle en het vermogen om te rapporteren wat er gebeurt, omvat. Een steen heeft dat niet.
Het is NIET "Mysticisme":
Ze zeggen niet dat bewustzijn een magische geest is of een geheim zaadje dat de wetenschap niet kan aanraken. Ze zeggen dat bewustzijn een specifieke soort operatie is. Het is een machine die een specifieke taak uitvoert (het integreren van informatie over tijd).

Hoe Zeker Zijn Ze? (De "Suggereert" vs. "Bewijst" Schaal)

Dit is waar je goed op moet letten. De auteurs beweren niet dat ze het universum hebben opgelost of een nieuwe natuurwet hebben bewezen.

Het is een "Programma", geen "Bewijs": Het artikel noemt zichzelf een "programmatische" inspanning. Dit betekent dat ze een reeks ideeën en argumenten organiseren om te zien of ze bij elkaar passen. Ze suggereren een nieuwe manier van kijken, ze bewijzen niet dat dit de enige manier is waarop het universum werkt.
Het hangt af van een specifieke interpretatie: Hun ideeën over kwantummechanica leunen zwaar op de "Relationele Interpretatie" (RQM). Ze geven toe dat er andere interpretaties van de kwantummechanica bestaan. Ze zeggen niet: "We hebben dit gemeten en het is waar." Ze zeggen: "Als we de Relationele Interpretatie accepteren, dan ziet de filosofie er zo uit."
Het is een "Grammatica", geen "Theorie": Ze bieden een nieuwe "grammatica" aan (een set regels voor hoe we over de werkelijkheid praten). Ze stellen voor dat deze grammatica ons helpt om te stoppen met het stellen van domme vragen (zoals "Hoe ziet het universum eruit vanuit het niets?") en te beginnen met het stellen van betere vragen.
Bewustzijn is nog een werk in uitvoering: Wat betreft bewustzijn zeggen ze niet dat ze het "Hard Problem" (waarom het voelt alsof het iets is om te leven) hebben opgelost. In plaats daarvan suggereren ze een manier om het probleem te beperken. Ze zeggen: "We kunnen niet over bewustzijn praten tenzij we een manier hebben om het te meten of te zien." Ze stellen een kader voor om het te bestuderen, geen afgeronde oplossing.

De "Ladder" Metafoor

Het artikel leunt op een oud idee van een filosoof genaamd Wittgenstein. Hij zei dat je, om de grenzen van taal te begrijpen, een ladder moet beklimmen en die ladder vervolgens weg moet gooien.

Het New Tractatus Program doet hetzelfde.

Beklim de ladder: Ze gebruiken de ideeën van kwantummechanica en perspectief om ons te laten zien dat het "Godsoog-perspectief" onmogelijk is.
Gooi de ladder weg: Zodra we zien dat er geen "perspectief van nergens" is, stoppen we met het zoeken ernaar. We stoppen met vragen: "Hoe ziet het universum er echt uit achter de schermen?" omdat het artikel suggereert dat er geen "achter de schermen" is. Er is alleen de "op het podium" interactie.

De Kernboodschap voor een Nieuwsgierige Tiener

Stel je voor dat het universum geen grote, stille film is die op een scherm wordt afgespeeld die je vanaf de balkonstoel kunt bekijken. Stel je in plaats daarvan voor dat het universum een enorm, chaotisch multiplayer videospel is.

De Feiten: De "feiten" van het spel gebeuren pas wanneer spelers met elkaar interageren. Een boom die valt, is pas een "feit" wanneer hij de grond raakt of wanneer een speler hem ziet.
De Spelers: Elke speler (van een klein elektron tot een menselijk brein) heeft een "perspectief".
De Bewuste Spelers: De meeste spelers zijn slechts basis bots (zoals een steen of een thermometer). Maar sommige spelers (zoals jij) hebben een speciaal "bewust perspectief". Jij kunt het spel onthouden, je volgende zet plannen en je vrienden vertellen wat er is gebeurd.
Het Doel: Het doel is niet om een cheatcode te vinden die de hele kaart in één keer laat zien (omdat de game geen volledige kaart heeft totdat je speelt). Het doel is om de regels te begrijpen van hoe de spelers met elkaar interageren.

Het artikel suggereert dat als we stoppen met proberen de "God" te zijn die het spel van buitenaf bekijkt, en beginnen te accepteren dat wij gewoon spelers binnen het spel zijn, we eindelijk kunnen begrijpen hoe de werkelijkheid, feiten en bewustzijn echt werken. Het is een suggestie voor een nieuwe manier van denken, niet een bewijs dat de oude manier fout was, maar een sterk argument dat de oude manier doodlopende wegen oplevert.

Technische Samenvatting: Het Nieuwe Tractatus-programma

Probleemstelling
Het artikel behandelt de filosofische crisis die voortvloeit uit de incompatibiliteit tussen klassieke metafysische aannames en post-klassieke fysica en cognitieve wetenschap. Specifiek richt het zich op de "fantasie van een absoluut standpunt"—het idee dat de werkelijkheid beschreven kan worden als een enkele, gesloten, perspectiefonafhankelijke totaliteit van feiten (een "gezichtspunt van nergens"). Deze aanname vormt de basis voor de klassieke ontologie, waarin de wereld een voltooide inventaris is van intrinsieke eigenschappen, en de traditionele bewustwetenschap, die vaak een mysterieuze, niet-fysieke substantie of een verborgen "zelf" buiten de fysieke orde postuleert. De auteurs betogen dat deze eis voor een perspectiefvrije beschrijving een categoriefout is die pseudo-problemen genereert in zowel de fundamenten van de kwantummechanica als de filosofie van de geest.

Methodologie
Het artikel hanteert een programmatische synthese van drie recente teksten geschreven in een Tractatus-stijl, verenigd door een gedeelde grammaticale discipline:

Tractatus Quanticus (Covoni & Rovelli): Herziet de openingsclaim van Wittgenstein via Relationele Kwantummechanica (RQM), waarbij "de wereld als de totaliteit van feiten" wordt vervangen door "de wereld als alles wat het geval is vanuit een bepaald perspectief".
Against Totalitarianism (Ismael & Price): Biedt de ontologische interpretatie en daagt expliciet de "totalitaire" verleiding uit om de werkelijkheid te zien als één definitieve, perspectiefonafhankelijke inventaris.
Tractatus de Conscientia (Sienicki & Sienicki): Breidt deze grammatica uit naar het bewustzijn, waarbij het bewuste ervaren niet wordt behandeld als een substantie, maar als een geïntegreerd, temporeel dik, operationeel toegankelijk perspectief.

De methodologie is therapeutisch en grammaticaal in plaats van demonstratief. Het probeert niet een nieuwe ontologie af te leiden uit de kwantummechanica of het "harde probleem" van het bewustzijn per definitie op te lossen. In plaats daarvan organiseert het argumenten rondom "gedisciplineerde perspectief-afhankelijkheid", waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen zinvolle claims (die gegrond zijn in koppeling, registers en protocollen) en pseudo-vragen (die vragen om perspectiefvrije toegang).

Kernbijdragen en Concepten

Fysicalisering van Perspectief: Het artikel maakt onderscheid tussen fysieke perspectieven ( $P_{phys}$ ) en bewuste perspectieven ( $P_{conc}$ ). Een perspectief is niet inherent mentaal; het is een fysieke relatie van interactie en correlatie tussen systemen (bijv. een detector, een deeltje of een brein). Feiten worden gedefinieerd als waarden van variabelen relatief aan deze fysieke interacties.
Anti-totalitaire Ontologie: De auteurs definiëren "totalitarisme" in een ontologische zin als de eis voor een enkele, definitieve catalogus van feiten die onafhankelijk is van alle perspectieven. Het artikel pleit voor "anti-absolutisme": de werkelijkheid wordt niet afgeschaft, maar "gede-absolutiseerd". Er zijn feiten, maar het zijn feiten binnen perspectieven, niet achter hen.
Relationeel Realisme versus Relativisme: Het programma verheldert dat perspectivische feiten niet subjectief of relatief zijn in de zin van willekeurige opinie. Feiten zijn echt, maar aan relaties gebonden. Objectiviteit wordt geherconstrueerd, niet als een God-perspectief, maar als stabiliteit, herhaalbaarheid en invariantie over fysiek gekoppelde perspectieven heen.
Operationele Theorie van Bewustzijn: Bewustzijn wordt behandeld als een beperkte subklasse van fysieke perspectieven. Een bewust perspectief vereist specifieke structurele condities: integratie (surplus van het geheel over de delen), temporele dikte (een venster van integratie in plaats van een instantane gebeurtenis), toegang tot controle en geheugen, en de mogelijkheid van rapportage of evidentiële koppeling.
Stilte als Epistemische Discipline: Het artikel herinterpreteert de stilte van Wittgenstein niet als mystieke verering van het onzegbare, maar als een methodologische grens. Men moet zwijgen waar geen gespecificeerd protocol een claim kan onderscheiden. In de kwantummechanica geldt dit voor feiten zonder een perspectief; in de bewustwetenschap geldt dit voor het "hoe het is"-gevoel zonder een toegangskanaal.

Resultaten en Claims
Het artikel beweert geen nieuwe fysieke theorie te bewijzen of het harde probleem van het bewustzijn op te lossen. De resultaten zijn conceptueel en organisatorisch:

Revisie van het Wereldconcept: De wereld is een open netwerk van feiten vanuit perspectieven, niet een gesloten totaliteit van absolute feiten.
Herdefinitie van de Waarnemer: De waarnemer is geen metafysische uitzondering, maar een fysiek systeem binnen het netwerk van correlaties.
Verheldering van Bewustzijn: Bewustzijn is noch een mysterieuze substantie, noch louter gedrag. Het is een "operationeel beperkt perspectief" gekenmerkt door integratie, temporele extensie en evidentiële toegankelijkheid.
Distinctie van Perspectieven: Het artikel stelt een taxonomie vast: $P_{phys}$ (interactie/correlatie), $P_{epist}$ (toegankelijke informatie), $P_{bio}$ (organisme-relatieve actie) en $P_{conc}$ (geïntegreerde ervaring). Cruciaal is dat alle bewuste perspectieven fysiek zijn, maar niet alle fysieke perspectieven zijn bewust.

Betekenis en Omvang
De auteurs stellen expliciet dat het "Nieuwe Tractatus-programma" programmatisch in plaats van demonstratief is. Het claimt niet dat de Relationele Kwantummechanica de enige levensvatbare interpretatie van de kwantumtheorie is, noch claimt het het harde probleem van het bewustzijn te hebben opgelost. De betekenis ligt in:

Unificatie: Het bieden van een gedeelde grammatica voor fysica, ontologie en bewustzijnstudies gebaseerd op perspectief-afhankelijkheid, koppeling en evidentiële grenzen.
Therapeutische Functie: Het ontbinden van metafysische illusies (het gezichtspunt van nergens, het verborgen zelf, de absolute inventaris) door aan te tonen dat dit grammaticaal gebrekkige vragen zijn.
Discipline: Het vestigen van een kader waarin claims over de werkelijkheid en het bewustzijn gekoppeld zijn aan fysieke protocollen, registers en toegangskanalen.

Het artikel concludeert dat de werkelijkheid behouden blijft maar "gede-absolutiseerd" is. Het biedt een "grammatica van partijdigheid", waardoor een post-klassieke filosofie mogelijk wordt die de grenzen van het perspectief erkent zonder te vervallen in relativisme of mystiek. De auteurs merken op dat het programma verdere formele ontwikkeling vereist, met name in het onderscheiden van de verschillende soorten perspectieven en het formaliseren van de condities voor bewuste integratie.